ਅੰਕੜਾ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਵਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਦਾ ਆਧਾਰ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਜਾਰੀ ਕਰਨ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ  ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਕੀ ਰਹੇ ਹਨ,  ਇਸਦੀ ਠੀਕ – ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ|  ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਰੈਂਕਿੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ  ਸੁਣਕੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਉੱਪਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ|
ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਰੈਂਕਿੰਗ ਜੇਕਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ| ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੈ|  ਅਖੀਰ ਸਿੱਖਿਆ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ ਕਿ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਉਚ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆ  ਦੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਆ        ਜਾਵੇ|
ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਕਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਾਹੀਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਜਟ ਰਾਸ਼ੀ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|  ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਠੀਕ     ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ?  ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜੋ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ,  ਉਹ ਹੈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨ ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਆਕਲਨ|
ਦਰਅਸਲ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ਕਰਨਾ| ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਰੈਂਕਿੰਗ ਲਈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੋਧ ਕੰਮ ਦੇ ਉੱਘੇ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹਨਾਂ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸ਼ੋਧ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਵੀ  ਗੁਣਵੱਤਾ  ਦੇ ਆਕਲਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ| ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਹੋਈ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?
ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|  ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਬਾਅ ਸਿੱਖਿਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛਪਣ  ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਲੇਖਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ|
ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟਕੇ ਸਿਰਫ ਹਵਾ- ਹਵਾਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ  ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ| ਅਜਿਹਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਛਪਣ  ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|
ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਧ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਲਦਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ| ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦੂਰੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ|
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਰਥਕ ਪੱਖ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ  ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਂਝੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟਾਪ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪੜਾਉਣ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖੁਦ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਹਨ| ਪਰ,  ਸਿੱਖਿਆ  ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਂਝੇ ਵਰਗ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ|
ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ  ਕਿ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 40 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸਨ,  ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ 60 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਕਿਸੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਾਂਝਿਆਂਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਥਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਮਿਲੇਗੀ?
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੜਾਉਣ  ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ|   ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜਾਉਣ  ਦੇ ਇਸ ਕੌਸ਼ਲ  ਦਾ ਵੀ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੜਾਉਣ  ਦੇ ਇਸ ਕੌਸ਼ਲ  ਨੂੰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ  ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|
ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ  ਨਕਾਰਾਤਮਕ  ਦਬਾਅ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ|  ਹੋਣਾ ਇਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੰਬਰਾਂ  ਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ          ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ| ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ|
ਇਸਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ|  ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ| ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਚੀਜ ਨੂੰ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ  ਸਿਰਫ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਠੀਕ – ਠੀਕ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ|
ਰੋਹਿਤ ਧਨਕਰ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *