ਐਮਰਜਂੈਸੀ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਫਰਨਾਡਿਸ ਨੇ

ਫਰਨਾਡਿਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕੀਲਾ ਚਿਹਰਾ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ| ਉਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ| ਜੇਕਰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਾ ਹਟਦੀ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਵੀ ਸਜਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ| ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਲੋਂ ਤਿਆਰ ਇੱਕ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਖਬਰ ਦੇ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਅੱਜ ਪੜ੍ਹਨੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਣਗੇ ਜਦੋਂ 26 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤੀ,ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਸਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਰੁਖ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ| ਨਾਗਰਿਕ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਉੱਤੇ,ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਤੇ ਫਾਸਿਜਮ ਉੱਤੇ ਨਹਿਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲੱਗ ਹੀ ਗਈ, ਮਹਾਂਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਥਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲੱਗ ਗਈ| ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਸੀ| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਗੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਈ| ਉਹ ਸਨ ਗੁਰੁਦੇਵ ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ| ਗੁਰੁਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 35 ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਡਮ ਮਤਲਬ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 26 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੈਂਸਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ| ‘ਗੀਤਾਂਜਲੀ’ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਸੱਚ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਸ ਆਜਾਦੀ ਦੇ ਦਿਵਿਅਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਜਾਗੇ! ‘ਜਾਰਜ ਫਰਨਾਡਿਸ ਦੀ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਪਣਾਈ ਸੀ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਰਜਨ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੜੌਦਾ ਡਾਇਨਾਮਾਇਟ ਸਾਜਿਸ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਿਆ ਸੀ| ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਪਲਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ| ਪੁਛਗਿਛ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਰਚਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ| ਕੁਝ ਖਾਸ ਗੱਲਾਂ ਸੀਬੀਆਈ ਜਾਰਜ ਤੋਂ ਕਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਰਜ ਨੇ ਸਾਫ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ| ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਾਤ-ਰਾਤ ਭਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਸੌ ਵੀ ਨਾ ਸਕਣ ਪਰ, ਜਾਰਜ ਨੇ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਚਾਹੇ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਜਾਰਜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਸੀ| ਜਾਰਜ ਫਰਨਾਡਿਸ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਬਹਿਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਨਾਉਣ ਲਈ| ਦਰਅਸਲ, ਜੂਨ 1975 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨੇਤਾਵਾਂ -ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਰੋਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾ ਗਈ ਸੀ| ਅਖਬਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਕਠੋਰ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖਰਾਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ| ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਜਦੂਰ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰਜ ਫਰਨਾਡਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੁਝਾਰੂ ਅਤੇ ਉਥੱਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ| ਸੰਨ 1963 ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਦਾ ਨਾਮ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਬੰਬਈ ਬੰਦ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ ਸਨ| ਬੱਸਾਂ, ਟੈਕਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਯੂਨੀਅਨ ਸੀ| 1967 ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜਾਰਜ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਐਸ.ਕੇ.ਪਾਟਿਲ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ| ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਾਇੰਟ ਕਿਲਰ ਕਹਲਾਏ ਸਨ| ਜਦੋਂ 1975 ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗੀ ਤਾਂ ਜਾਰਜ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ| 25 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਹ ਉਡਿਸਾ ਵਿੱਚ ਸਨ| ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੱਗਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਣਗੇ| ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਥਕਾਊ ਬੱਸ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਡਿਸਾ ਤੋਂ ਕੱਲਕਤਾ ਪੰਹੁਚੇ| ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਵਿਦਿਆ ਬਾਬੂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਲਏ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀ ਕਰਕੇ ਪਟਨਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ| ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਤਾਂ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਇਵਰ ਨੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅੱਧੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਜਾਰਜ ਖੁਦ ਟੈਕਸੀ ਚਲਾ ਕੇ ਪਟਨਾ ਪੰਹੁਚੇ| ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰੁਕ ਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ| ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ| ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ| ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਉਦੋਂ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ 1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ| ਇੱਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਛੱਪੀ ਕਿਸੇ ਤਥਾਕਥਿਤ ਇਤਰਾਜਯੋਗ ਸੱਮਗਰੀ ਉੱਤੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਗਰਮਾਗਰਮ ਬਹਿਸ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹਾ ਜਾਰਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਇਆ| ਉਹ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਜਾਰਜ ਸਨ| ਸੱਮਗਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਦ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਸੀ|
ਅਨੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *