ਕਰਜੇ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਸਰਕਾਰ


ਇਸ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੀਮਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਆਮਦਨ ਮਤਲਬ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿੱਚ 24 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਤੀਮਾਹੀ ਵਿੱਚ 8 ਤੋਂ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਵਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਾਲ 2020-21 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਰਿਣਾਤਮਕ 10 ਫੀਸਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ 10 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਕੇ 7 ਫੀਸਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਕਲਨ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਆਕਲਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਹੈ।
ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਮੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਮੰਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮੰਦੀ ਇੱਕ ਤੀਮਾਹੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਤੀਮਾਹੀ ਇੱਕ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਸੇ ਤੀਮਾਹੀ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਦੀ ਜਾਂ ਰਿਸੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜੀ ਮੰਦੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦੋ ਤੀਮਾਹੀਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਤੀਮਾਹੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆ ਦੋ ਤੀਮਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਏ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਮੰਦੀ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਰਿਸੇਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੀ ਮੰਦੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1929 ਤੋਂ 1938 ਦੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤਕਨੀਕੀ ਮੰਦੀ ਮਤਲਬ ਕਿ ਦੋ ਤੀਮਾਹੀ ਦੀ ਮੰਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਫਿਲਹਾਲ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੰਦੀ ਲੰਬੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਆਕਲਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਅਸੀ ਮੁਦਰਾਕੋਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਸਕੂਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੋ ਤੀਮਾਹੀ ਦੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਮੰਦੀ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਲਟ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਆਏ ਜਾਂ ਨਾ ਆਏ-ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦੀ ਦੇ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਆਏ ਜਾਂ ਨਾ ਆਏ।
ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਵੈਕਸੀਨ ਬਣ ਕੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤਮਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਕਸੀਨ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਵਿਡ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲਵੇ ਜਾਂ ਮਿਊਟੇਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਕਸੀਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇਗਾ। ਹੁਣੇ ਵੈਕਸੀਨ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਰਹਿਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ – ਕਦੇ ਮੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੱਤਕਾਲ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ 2008 ਦੀ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਤਲਬ 2008 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 0.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ 2.5 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦੀ ਜਲਦੀ ਆਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਦਰਾਕੋਸ਼ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਡੂੰਘੀ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਈਏ ਵਰਗੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਜਤਾਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਮੰਦੀ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਕਸੀਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹਾਲਾਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਸੀਂ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਵਾਂਗੇ ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਕਦੇ – ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤਮਾਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਚੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੰਦੀ ਲੰਬੀ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਜਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਵੱਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜਾ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਵਾਂਗੇ। ਮੰਦੀ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਮੰਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਕਰਜਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਖਰਚ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਪਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਜੇ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਕਮਾਈ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਰਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਆਜ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਲਈ ਗਏ ਕਰਜੇ ਦਾ ਅਸੀਂ ਸੁਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਜੇ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਏ ਗਏ ਕਰਜੇ ਦੀ ਅਸੀਂ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ। ਮੰਨ ਲਓ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਰਜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੰਦੀ ਲੰਬੀ ਵੀ ਖਿੰਚੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਮੰਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਰਜੇ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਸੁਸ਼ਾਸਨ, ਜਨਤਾ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕਰੇ ਨਾ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।
ਡਾ ਭਰਤ ਝੁਨਝੁਨਵਾਲਾ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *