ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੰਗ


ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦੋ            ਦੇਸ਼ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ| ਨਹੀਂ ਤਾਂ  ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਨੂੰ ਘੱਟ ਬੁਰਾ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਮਾਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ|  ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਸਾਡੀ ਹਮਦਰਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਬੁਰਾਈ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲਈ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਜਹਿਰ,  ਇਸਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਬਹਿਰਹਾਲ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ  ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੰਨੇ ਜਾਣੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਖ ਬਨਣ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉਠਣ| ਲਿਹਾਜਾ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਸਹੀ,  ਕੁੱਝ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ|
ਇਹ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਹਨ ਕਾਕੇਸ਼ਸ               ਖੇਤਰ  ਦੇ ਦੋ ਗੁਆਂਢੀ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਅਤੇ ਆਰਮੀਨਿਆ| ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਜ਼ਾ ਦੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ| ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਅੱਖ ਬੰਦ ਕਰਕੇ  ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ  ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਅਸਲ  ਵਿੱਚ ਕਿਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੌਣ ਇਸਦੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੈ? ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇੱਕ – ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਅ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚ ਪਰਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ|
ਕਾਇਦੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ  ਇਸ ਤੇ ਵੀ ਪਾਉਣੀ  ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਉਂ ਹੋਈ ਅਤੇ 10 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋ ਜਾਣ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ| ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨਾ  ਕੋਈ ਕਿੱਸਾ ਤਾਂ ਹਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਛੁੱਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ|  ਸੋ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਨਾਗੋਰਨੋ – ਕਾਰਾਬਾਖ ਨਾਮ ਦਾ ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹਜਾਰ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ  ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਲਾਕਾ          ਹੈ, ਜੋ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪਰ ਰਾਜ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ  ਹੋਰ ਦਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ| ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਇੱਕ ਸ਼ੀਆ ਬਹੁਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਗੋਰਨੋ – ਕਾਰਾਬਾਖ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ ਈਸਾਈ ਹੈ ਜੋ ਗੁਆਂਢ  ਦੇ ਈਸਾਈ ਬਹੁਲ ਦੇਸ਼ ਆਰਮੀਨਿਆ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ|
ਇਹ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪ ਪ੍ਰੇਮ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੱਧਰ ਹੈ| ਇਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੋ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ ਖੜੇ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਂਦੇ ਹਨ-ਰੂਸ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ|  ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸਿੱਧਾ ਦਲੀਲ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਰਬੈਜਾਨ  ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ|  ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕੀ ਸੁੰਨੀ ਬਹੁਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਆ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ| ਅਜਰਬੈਜਾਨ  ਦੇ ਲੋਕ ਭਲੇ ਸ਼ੀਆ ਹੋਣ, ਪਰ ਬੋਲਦੇ ਉਹ ਟਰਕਿਸ਼ ਹੀ ਹਨ| ਰੂਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਚਿੱਤਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਆਰਮੀਨਿਆ ਨਾਲ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋਵੇ ਦੇਸ਼ ਰੂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ |
ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਤੱਥ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਇਸ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹੈ|  27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਰਮੀਨਿਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੋਬਿਲਾਇਜੇਸ਼ਨ ਰਿਜਰਵ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ|  ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਆਰਮੀਨਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟਾਕ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ| ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ|  ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਧਰੋਹ  ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾ ਨੂੰ ਹੋਰ  ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ  ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ|
ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਇਸਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹੀ|  ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਤਾਂ 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ|  28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਾਕੂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਫਿਊ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਨ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ-ਮਾਲ  ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਅਤੇ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਵੀ ਝੱਲਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਕਦਮ ਵੱਖ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ਅਤੇ ਆਰਮੀਨਿਆ  ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ|  ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਦੋਵਾਂ            ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਹਿਚਾਣ|
ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ 1921 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ| ਇਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਰ  ਚਾਹੇ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਉਪਰ  ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਚਾਨ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ                ਭੇਦਭਾਵ ਜਾਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ|  ਸਗੋਂ ,  ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜੇਕਰ ਕੁੱਝ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਸੀ| ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੇ, ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਹ            ਦੇਸ਼ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਇਹੀ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਓ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ|  ਸਵਾਲ ਕਹੋ ਜਾਂ ਸਬਕ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਓ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਅਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ |
ਪ੍ਰਣਵ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ੀ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *