ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਭੇਦਭਾਵ

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮੀਖਿਆ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ| ਇੱਕ ਇਹ ਕਿ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ| ਸਾਲ 2005-06 ਵਿੱਚ ਰੁਜਗਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਫ਼ੀਸਦੀ 36 ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਘੱਟ ਹੋ ਕੇ 2015 – 16 ਵਿੱਚ 24 ਫੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ| ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਖੇਤੀ, ਬਾਗਵਾਨੀ, ਮੱਛੀ- ਪਾਲਣ, ਸਮਾਜਿਕੀ ਵਾਨਿਕੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੱਥ ਚਰਚਾ -ਯੋਗ ਹਨ| ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ? ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਕਿ ਕਿਉਂ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਵਾਲ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ| ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੰਮਕਾਜੀ’ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਜਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੰਮਕਾਜੀ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਅਰਥਾਰਜਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ| ਤਾਂ ਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮਕਾਜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਇੱਕ ਗਹਿਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ|
ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਬੰਟਵਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੇਦਭਾਵਮੂਲਕ ਨਿਰਧਾਰਣ ਰਾਹੀਂ ਲੈਂਗਿਕ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ| ‘ਈਯੂ- ਐਫਟੀਏ ਲਾਇਕਲੀ ਇੰਪੈਕਟ ਆਨ ਇੰਡੀਅਨ ਵਿਮੈਨ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੇਡ ਐਂਡ ਡਿਵਲਪਮੈਂਟ’ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਰਜਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ| ਚਾਹ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ 47 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 48. 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ| ਜਾਹਿਰ ਹੈ ਉਹ ‘ਕੰਮਕਾਜੀ’ ਹਨ| ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕੀ, ਜੋ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਦਰਅਸਲ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ‘ਕਿਸਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਹੱਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ| ਜਨਗਣਨਾ 2011 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਲ ਔਰਤ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 55 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜਦੂਰੀ ਅਤੇ 24 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤੀਹਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 12.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਮਾਲਕੀ ਲੈਂਗਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਐਫਏਓ) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਬੈਲ 1064 ਘੰਟੇ, ਮਰਦ ਖੇਤੀਹਰ 1212 ਘੰਟੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਖੇਤੀਹਰ 3485 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ| ‘ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੇ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨ ਦੇ ਚਲਦੇ ਖੇਤੀਹਾਰਾਂ, ਉਧਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ‘ਨਾਰੀਕਰਣ’ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ|
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਕਿਰਤ ਦੀ 60 ਤੋਂ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੈ| ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵਸਿੱਧ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਕਿ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ| ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਦੈਨਿਕ ਘਰੇਲੂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਹੈ | ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ| ਖਾਦ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 43 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਕੁੱਝ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 70 ਤੋਂ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੀ ਹੈ| ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਡੀ ਆਰ ਡਬਲਿਊ ਏ ਵਲੋਂ ਨੌਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸ਼ੋਧ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਪੰਝੱਤਰ ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਰਹੀ ਹੈ| ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਾਗਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 79 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ 51 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਹੈ| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 58 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 95 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਹੈ| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 23 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਾਨਿਕੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਕਿਰਤ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ| ਛੱਤੀਸਗੜ , ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ| ਸ਼ੋਧ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੌਦ ਲਗਾਉਣਾ, ਖਰਪਤਵਾਰ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਸਲ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ| ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਬੀਜ ਚੁਣਨ, ਅੰਕੁਰਣ ਸੰਭਾਲਣ, ਬੁਆਈ ਕਰਣ, ਖਾਦ ਬਣਾਉਣ, ਖਰਪਤਵਾਰ ਕੱਢਣ, ਰੋਪਾਈ, ਨਿਰਾਈ-ਗੁਡਾਈ ਅਤੇ ਫਸਲ ਕਟਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ| ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਖੇਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ| ਮਸਲਨ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਘਰ ਲਈ ਜਲਾਊ ਲੱਕੜੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਲਘੂ ਵਨੋਪਜ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਘਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਜ ਹੈ| ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੇ ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ‘ਕੰਮਕਾਜੀ’ ਕਹਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ|
ਇਹ ਗੱਲ ਗੌਰ ਕਰਨ ਲਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਪੂਰਣ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਿਰਤ, ‘ਕਿਰਤ ਨਹੀਂ, ਘਰੇਲੂ ਸਹਿਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਥੀ ਹਨ ਖੁਦ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ| ਭੂਸਵਾਮਿਤਵ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਅੰਤਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਵਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਉਸਦੀ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੀ ਅਵਰੋਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ| ‘ਮਾਂਉਟੇਨ ਰਿਸਰਚ ਜਰਨਲ’ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗੜਵਾਲ ਅੰਚਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ| ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ-‘ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ’| ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇਅਧਿਐਨਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਰਦ ਔਸਤਨ ਨੌਂ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ 16 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ| ਜੇਕਰ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮਰਦ ਨੂੰ 128 ਰੁ . ਰੋਜਾਨਾ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ 228 ਰੁ . ਰੋਜਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ| ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੰਮ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੈਂਗਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਨਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ|
ਰਿਤੂ ਸਾਰਸਵਤ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *