ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲਣ੍ਹ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼


ਚੀਨ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ| ਲੱਦਾਖ ਸਥਿਤ ਪੈਂਗਾਂਗ ਝੀਲ ਅਤੇ ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਚੀਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਮਿਤੋਗ ਵਿੱਚ ਯਾਰਲੁੰਗ ਤਸਾਂਗਪੋ ਨਦੀ (ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦਾ ਤਿੱਬਤੀ ਨਾਮ) ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋ ਪਾਵਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ| ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਹੈ|          ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ -ਪੂਰਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ|  ਹਾਲਾਂਕਿ            ਹੇਠਲੇ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ-ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਸਰਹੱਦ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ| 
ਗੌਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੀਨ ਦਾ ਧੋਖਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਗ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ| ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਖਤ ਇਤਰਾਜ ਦੇ ਚਲਦੇ ਉਹ ਇਸ ਮਕਸਦ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਪਰ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਲੱਦਾਖ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਤਨਾਅ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਫਿਰਾਕ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ| ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਰੁਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣਗੇ| 
ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਤੇ ਨਜਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਦਾ ਉਦਗਮ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਚੇਮਾਯੁੰਗ ਦੁੰਗ ਨਾਮਕ             ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 2700 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ| ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਯਾਰਲੁੰਗ ਤਸਾਂਗਪੋ,  ਅਰੁਣਾਚਲ ਵਿੱਚ ਡਿੰਹ ਅਤੇ ਅਸਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਹੈ| ਇਹ ਨਦੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਵਿੱਚ ਯਮਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਾਖਾ ਪਦਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ| ਸੁਵਨਸ਼੍ਰੀ, ਦਿਬਾਂਗ, ਤੀਸਤਾ, ਤੋਰਸਾ, ਲੋਹਿਤ, ਬਰਾਕ ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪ ਨਦੀਆਂ ਹਨ| 
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨਣ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਵਹਾਅ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਰਵਾਹ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ| ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੀਨ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਤੇ ਹਾਇਡਰੋ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ| ਹੁਣੇ ਦੀ ਹਲਚਲ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਜਲਾਸ਼ਏ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ| ਪਰ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੀਆਂ 6 ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ| ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸ਼ਿਗਾਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯਾਰਲੁੰਗ ਤਸਾਂਗਪੋ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸ਼ਿਆਬੁਕੂ ਤੇ ਲਾਲਹੋ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 90 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਿਤ ਜਿਐਸ਼ੁ, ਝਾਂਗਮੂ ਅਤੇ ਜਿਆਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਸਿਰਫ 25 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਇਹ 550 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਹਨ| 
ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਪਰ ਸਿਆਂਗ ਅਤੇ ਲੋਅਰ ਸੁਹਾਂਸਤਰੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ| ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਜਲ ਬਿਜਲੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਤੇ ਇਸਦਾ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਧਿਆਨ ਰਹੇ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਜਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਚੀਨ  ਦੇ ਅੜਿਅਲ ਰੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਗਠਿਤ ਕਰਣ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਮਨਮਾਨੀ ਤੇ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਘੜੀਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| 
ਹਾਂ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਐਕਸਪਰਟ ਲੈਵਲ ਮੈਕੇਨਿਜਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਪਾਲਨ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਵੀ ਜਤਾਈ ਹੈ| ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2013 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਆਫ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤੇ ਵੀ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਹਨ| ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਚੀਨ ਆਪਣੇ ਮਨਸੂਬੇ ਪੂਰੇ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਅਖੰਡਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਧੰਦਿਆਂ ਤੇ              ਪਵੇਗਾ| ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਲ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ| ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਪਰਵਾਹ ਬੇਰੋਕ ਰਹੇਗਾ| 
ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਚੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਹਿਰ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ| ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰਣ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇਗੀ| ਪਰ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਉਸਦੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਅਰੁਣਾਚਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਦਾਇਨੀ ਹੈ| ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਚੀਨ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਓ ਮੋਲ ਲੈਣ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਭਾਰਤ ਇਸਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ| 
ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਚੀਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੋਂਕਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਉਦਾਹਰਣ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ ਦੀ              ਪੇਇਚਿੰਗ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਣ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ| ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰੇਗਾ| ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਹਾਲ ਚੀਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤੀ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੰਹੁਚਾਉਣਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ| ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਖਤ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਬੌਖਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਹਤਰ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪਰਵਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਉਹ ਕਿਉਂ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ|
ਅਰਵਿੰਦ ਜੈਤਿਲਕ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *