ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ

ਕੁਦਰਤ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ| ਸਾਡੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰ, ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ| ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ| ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਣਾ ਸਾਡੇ    ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੁੱਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਲਈਏ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਓਨੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਸਕੋਗੇ| ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ| ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਜਾਈਏ, ਖੁਦ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੁਣ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਬੁਰੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ| ਵੱਧਦੀ ਗਰਮੀ, ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਵੱਧਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਘਟਦੀ ਉਪਜ, ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਮੀ, ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ, ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਤੂਫਾਨ ਆਦਿ ਆਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਚੱਲੀਆਂ ਹਨ|
ਬਣਾਵਟੀ ਘਰ
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਬਹੁਮੰਜਿਲੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ,ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਬ ਹਨ| ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਘਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਹਨ| ਜੋ ਘਰ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ| ਲੋਕ ਰਹਿਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਆਦਾ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਰ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ| ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਘਰ ਬਣਾਉਣ, ਖੇਤੀ ਕਰਨ, ਕਾਰਖਾਨੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੀਮਤ ਕੀ ਹੈ ? ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ| ਸਾਡੇ ਅਰਥਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੋਖਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਮਸਲਨ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੈਵ- ਜਾਇਦਾਦ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਂਕੀ ਜਾਂਦੀ|
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਸਮਕਾਲੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਡਰਾਵਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹਨ| ਉਹ ਇਸ ਹੌਲੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ  ਆਫਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਿਵਿਊ ਸਿਸਟਮ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਗਲਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ| ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ| ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ ਇਹੀ ਹੈ|
ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਿਆਦਾ ਧੁੰਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਤੇਜ ਧੁੱਪ| ਇਸ ਧੂੰਏ ਅਤੇ ਧੁੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧੂੜ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ| ਇਸ ਧੁੰਧ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਬਰੀਕ (ਪੀ ਐਮ1, 2. 5,5 ਅਤੇ 10) ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ (ਲੇਡ, ਕੈਡਮਿਅਮ, ਨਿਕਲ, ਮਰਕਰੀ ਆਦਿ ਹੈਵੀ               ਮੇਟਲਸ), ਪੇਸਟਿਸਾਇਡ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਕੂੜੇ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਜਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਹਨ| ਇਹ ਜਹਰੀਲੇ ਧੂੜ ਕਣ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਅਸਥਮਾ, ਕੈਂਸਰ, ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਅਤੇ ਲਕਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਨਕ ਹਨ| ਇਸ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਜਹਰੀਲੇ ਧੂਏ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ|
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈ ਆਕਸਾਈਡ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋ ਆਕਸਾਈਡ, ਨਾਇਟਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਓਜੋਨ, ਸਲਫਰ ਆਕਸਾਈਡ, ਮੀਥੇਨ, ਵਾਸ਼ਪ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੋਖ ਕੇ  ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਵੀ ਹਨ| ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਜਹਿਰ ਇਸ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਧੂਏ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹਨ|  ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਮਾਹਿਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ| ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹਨ|
ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵਿਭਾਗ ਹਨ, ਲੱਖਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸੰਸਾਧਨ ਹਨ, ਖਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੰਤਰ ਜਨਿਤ ਖਰਚ ਹੈ| ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਾਈਬਿਊਨਲ, ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਲਣ ਦੇ ਸਖਤ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ| ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤੰਤਰ ਉਹ ਸਰਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ| ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਮੈਨੇਜਰ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਹਨ| ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜਬੂਤ ਲਾਬੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਖਰਚੀਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ|
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵੀ ਬਿਚੌਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥਤੰਤਰ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਣਦੇਖੀ ਧੁੰਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਗੁਪਚੁਪ ਕਵਾਇਦ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ, ਨਾ ਕਰਵਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਆਦਿ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ| ਇਹ ਤੰਤਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੋ ਧੁੰਦ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੰਤਰ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕੋਰਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ|
ਜਵਾਬਦੇਹ ਢਾਂਚਾ
ਬਹਿਰਹਾਲ, ਖਰਾਬ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬੁਰੇਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁਣ ਰੋਜ ਦੀ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਲੱਗੇ ਹਨ| ਇਸ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਮਰਸ਼ ਤਾਂ   ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਹੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਸਾਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਵਾਬਦੇਹ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਵਰਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੌਣਾ ਨਹੀਂ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਾਡੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਗਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਉਸ ਸੰਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ| ਗੈਰ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ|
ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *