ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ

ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਨਾਤਨੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਤਲਖ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਾਣੀ ਇਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨਿਆ ਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਨਜੀਰ ਭਰ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਜੀਰਾਬਾਦ, ਚੰਦਰਾਵਲ ਅਤੇ ਓਖਲਾ ਜਲ ਉਪਚਾਰ ਸੰਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਦਰਅਸਲ, 0.9 ਪਾਰਟਸ ਤੇ ਮਿਲੀਅਨ ( ਪੀਪੀਐਮ) ਅਮੋਨੀਆ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਸ਼ੋਧਨ ਲਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਧਰ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਖੌਫ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (ਐਨਜੀਟੀ) ਰਾਹੀਂ ਗਠਿਤ ਯਮੁਨਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਮੇਟੀ (ਵਾਈਐਮਸੀ) ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (ਸੀਪੀਸੀਬੀ) ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (ਐਚਐਸਪੀਸੀਬੀ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਵੱਲ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ ਗਈ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਐਸਏ ਬੋਬੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਬੈਂਚ ਨੇ ਵੀ ਖੁਦ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੈਅ ਮਾਣਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਅਮੋਨਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਜਲ ਸੰਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ 25 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪੱਧਰ 13 ਪੀਪੀਐਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ 33 ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ੋਧਨ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੈਅ ਮਾਣਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹੀ।

ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਪਰੀ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਮੁਨਕ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਡਾਲਿਊਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਧਨ ਲਾਇਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵਾਟਰ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਅਸਥਾਈ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ (ਅਮੋਨਿਕਲ ਨਾਇਟਰੋਜਨ) ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੁਹੰਦ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸੀਵਰੇਜ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਜਲ ਬੋਰਡ ਇਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਮੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡੀਡੀ-1 ਅਤੇ ਡੀਡੀ-2 ਨਾਲੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਰੋੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਡਾਈ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡੀਡੀ-2 ਨਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਡਾਈ ਡ੍ਰੇਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਪਾਨੀਪਤ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਗੁਜਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੋਜਕੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ ਦਾ ਪੱਧਰ 40 ਪੀਪੀਐਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ-8 ਅਤੇ ਡੀਡੀ-6 ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ-8 ਦਾ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪੀਣ ਲਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸੋਨੀਪਤ ਸਥਿਤ ਪਿਆਊ ਮਨਹਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਡੀਡੀ-6 ਨਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸੀਵਰੇਜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡੀ ਡੀ-6 ਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਡੀ ਡੀ-8 ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਜਲ ਬੋਰਡ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜਲ ਸੰਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰਿਆਣਾ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਸੀਵਰੇਜ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨੀਮੀਆ, ਖੰਘ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਨ, ਬੇਚੈਨੀ, ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਲ 1986 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ‘ਗੰਗਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਨਮਾਮੀ ਗੰਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਵਗਿਆ।

ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਹਜਾਦ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *