ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣੇ ਸੱਪ


ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਮੂੰਹ ਖੋਲ ਕੇ ਖੜੀ ਹੈ| ਬੀਤੇ 3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਤਲੱਬ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 20 ਹਜਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ ਹਨ| ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸਵਾ ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਮਰਦੇ ਹਨ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੌਤਾਂ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|
ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਸੱਪ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੱਪ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ| ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਮੇਟਿੰਗ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਝੋਨਾ, ਸੋਇਆਬੀਨ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਫਸਲ ਬੀਜਦਾ ਹੈ|  ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਟੋਰੰਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਰਿਸਰਚ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਉਂਸਲ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਇਰੁਲਾ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਜਨਤਕ ਕੀਤੇ| ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ 2019  ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 12 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ| ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 97 ਫੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ 3 ਫੀਸਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਹਨ| 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 70 ਫੀਸਦੀ ਸਿਰਫ ਅੱਠ ਰਾਜਾਂ – ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ , ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ| ਜੋ ਲੋਕ ਜਿੰਦਾ ਬੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਅੰਗ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਪ ਨੇ ਕੱਟਿਆ ਹੈ| ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਲੋਕ ਤਾਂ ਅਪੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ| ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡੰਗਣ ਨੂੰ ਸੂਬਾਈ ਆਪਦਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਇਸ ਨੂੰ ਭੂਚਾਲ, ਹੜ੍ਹ,  ਸੋਕਾ,  ਬਦਲ ਫੱਟਣਾ, ਸੁਨਾਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਕਾਇਦਾ ਇਸਦੇ ਲਈ ਮੁਆਵਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ| 
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 2500 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸੱਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਫੀਸਦੀ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਸਿਰਫ 10 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਸੱਪ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਨ| ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ 270 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ| ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 50 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਹਰੀਲੀਆਂ ਹਨ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੱਪ ਆਮ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਨ| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਬਰਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ| ਇੰਜ ਹੀ ਆਮ ਕਰੈਤ ਸੱਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਦੁਰਗੰਧ ਪਸੰਦ ਹੈ| ਰਸੇਲ ਵਾਈਪਰ ਅਤੇ ਸੋ-ਸਕੇਲ ਵਾਈਪਰ ਸਭਤੋਂ ਗੁੱਸੇਲੇ ਸੱਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਪਠਾਰ, ਦਲਦਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਕੋਬਰਾ ਸੱਪ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ| ਪਹਿਲੇ ਚਾਰੋਂ ਸੱਪ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਗ-4 ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| 
ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਜਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਊਰੋਟਾਕਸਿਕ ਅਤੇ ਹਿਮੋਟਾਕਸਿਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਹਿਰ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਤੰਤਰਿਕਾ ਤੰਤਰ, ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਸਰਕੁਲੇਟਰੀ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ| ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੱਪ ਦੇ ਜਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ            ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਸੀਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਪੀਐਚਸੀ ਅਤੇ ਸੀਐਚਸੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰਾ ਪੀਐਚਸੀ ਅਤੇ ਸੀਐਚਸੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫਰੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਰੱਖੀਏ ਕਿੱਥੇ? ਜੇਕਰ ਫਰੀਜ ਹੈ ਵੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮਾਹਿਰ ਸਟਾਫ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਸੀਰਮ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹਨ| ਆਂਧ੍ਰ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਬਰਾ ਦੇ ਜਹਿਰ ਤੋਂ ਬਨਣ ਵਾਲਾ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਸੀਰਮ ਬੰਗਾਲ ਜਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੋਬਰਾ ਦੇ ਕੱਟਣ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਜਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਸੀਰਮ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ|
ਉਂਝ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੇਨਈ ਦੀ ਈਰੁਲਾ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਇਰੁਲਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਨਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਪ ਫੜਦੀ ਰਹੀ ਹੈ|  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਰੁਲਾ ਜਨਜਾਤੀ ਨੂੰ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਸੀਰਮ ਬਨਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਜਹਿਰ ਲੈਣਾ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਹੋਇਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਪ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣ| ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਰੁਲਾ ਦੀ ਤਰਜ ਤੇ ਕਾਲਬੇਲੀਆਂ, ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਮੁੱਰਇਆ ਸਮੁਦਾਏ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ|
ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਸ਼ਰਮਾ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *