ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਠੋਸ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਦਿਨ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਵਿੱਚ ਏ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ ਸਾਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ  ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਨਣਾ ਪਵੇਗਾ| ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ| ਪਿਛਲੇ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਈ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ| ਕਦੇ ਦੋ ਰਾਜ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ  ਬਟਵਾਰੇ ਤੇ ਭਿੜ ਗਏ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਜਨਤਕ ਨਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੇ ਉੱਠੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਹੋ ਗਈ| ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘਮਾਸਾਨ ਮਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਇਹ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੁਗਾੜ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ ਔਸਤਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ| ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਈ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੂਹ, ਤਾਲਾਬ, ਬਾਵੜੀ, ਨਦੀ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਿਸਨੇ ਚਾਹਿਆ ਹੈ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਹਿਰੀਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ| ਮਸਲਨ, ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਟੂਰਿਜਮ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸੁੰਦਰੀਕਰਣ ਦੇ ਫੇਰ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤੰਤਰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਉਸਦੇ ਜਲਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ| ਨਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਨਰਮਦਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ|
ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਚਮਕ-ਦਮਕ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਰਹੇ ਉਸਦੇ ਜਲ-ਜੀਵ, ਦਲਦਲੀ ਜਮੀਨ, ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੈਵਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ|  ਸੁੰਦਰੀਕਰਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪੂਰੇ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਪਾਰੰਪਰਕ ਤਾਲਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ| ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਟਾਵਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਲਾਬ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਕੇ ਰੰਗੀਨ ਟਾਇਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਮਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁੱਝੇਗੀ| ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ| ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ| ਮਤਲਬ ਤਾਲਾਬ ਦੇ ਜਲਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਚੁਹੱਦੀ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ  ਵਪਾਰਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਰੀਬ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਪਿਆਚਾਰਕ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ-ਕਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ| ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ     ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਗਈ| ਲੋਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਸਿੰਹਸਥ ਮੇਲੇ ਦਾ, ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਸਿੰਹਸਥ, ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਮਾਘੀ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਮੇਲੇ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਤਟ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਤਤ ਮਾਰਗ ਬਦਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਉੱਥੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਵਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਣੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ| ਅਜਿਹੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਕਾਸਬਸੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀਟੀ (ਡਾਇਕਲੋਰੋ ਡਾਇਫਿਨਾਇਲ ਟਰਾਇਕਲੋਰੋਇਥੇਨ ), ਮਲਾਥਿਆਨ ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ| ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਹਿਰੀਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ| ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਆਮ ਮਲ, ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਣ ਦੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀਟੀ ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|
ਹਾਲਤ ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵ-ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲਈ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ| ਦਿਵਾਲੀ ਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ| ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵੇਸ਼, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਬਣਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ – ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ| ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਹਰਿਤ ਪੰਚਾਟ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ| ਕੁੱਝ ਉਦਯੋਗਿਕ ਘਰਾਣੇ ਇਸਦੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਤੁਲ ਕਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਲਹਾਲ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਖੁਦ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਗੱਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ  ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ  ਦੇ ਢੇਰ ਜਲਾਉਣ ਦਾ, ਘੱਟ ਕਾਗਜ ਖਰਚ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਘੱਟ ਬਿਜਲੀ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੀ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਉਤਸਰਜਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਪਾਰੰਪਰਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੇ ਅਮਲ ਲਈ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਬਾਟ ਜੋਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਜਦੋਂਕਿ ਅਦਾਲਤ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ| ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਲੱਬਧ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਦੇਸ਼  ਦੇ ਕਈ ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ, ਖਨਨ ਸਥਾਨਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਟਾਂ ਆਦਿ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਹਰ ਪੱਖ ਬਸ ਨਿਯਮ-ਕਾਨੂੰਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਦਾਲਤੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ| ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਜੀਰਣ-ਸ਼ੀਰਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ|
ਅੱਜ ਜ਼ਰੂਰਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਸਿਰਫ ਪਾਠ ਨਾ ਪੜਾਏ ਜਾਣ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਨਿਦਾਨਾਂ ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇ| ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀ, ਪਾਲੀਥੀਨ ਜਾਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ  ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਹੋਵੇ|  ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਦਾਅਪੇਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ| ਵਰਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵਿਕਾਸ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅੱਜ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਿਹਤ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਲਈ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜੁਟਾਉਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ|
ਪੰਕਜ ਚਤੁਰਵੇਦੀ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *