ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸਾਈਬਰ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਲੱਖ ਬੈਂਕ ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ| ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਕੈਸ਼ਲੈਸ ਇਕਾਨਮੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚਲਿਆ ਹੈ| ਕੈਸ਼ਲੈਸ ਇਕਾਨਮੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਨਗਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਚੈਕ, ਕਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ, ਡੇਬਿਟ ਕਾਰਡ, ਨੈਟ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਆਨਲਾਈਨ ਅਤੇ ਮੋਬਾਇਲ ਭੁਗਤਾਨ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ| ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸਮਾਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਹਾਲਤ ਹੈ| ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਗਦੀ ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਧਨ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ|
ਸੇਂਧਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਕੈਸ਼ਲੈਸ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਹਨ| ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਸਾਈਬਰ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੁਣੇ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਕਦਮ  ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਅਣਸਿੱਖਿਅਤ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਈ-ਭੁਗਤਾਨ ਮਾਧਿਅਮ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪਹੇਲੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਆਪਣੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀਆਂ, ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਆਮ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਮੁਲਜਮਾਂ ਜਾਂ ਹੈਕਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ|
ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਲੋਕ ਮੋਬਾਇਲ ਵਾਲਿਟ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਮਕੇ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਪੋਰਟਲਾਂ ਤੇ ਖਰੀਦਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ| ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੁਪਤ ਵਿੱਤੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲੈਣ, ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ| ਰਿਜਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾ ਨੂੰ 128 ਬਿਟ ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਐਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਧਿਅਤਾ ਹੈ| ਸੇਬੀ ਨੇ ਵੀ ਮੋਬਾਇਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਜਾਂ ਵਾਇਰਲੈਸ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪਲੈਟਫਾਰੰਸ ਦੇ ਜਰੀਏ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਤੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ 64 ਬਿਟ ਜਾਂ 128 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਪਰ ਇੰਟਰਨੈਟ
ਸੇਵਾਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ (ਆਈ ਐਸ ਪੀ) ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ 40 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ|
128 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਤੋਂ ਐਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ (ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ 10 ਖਰਬ ਸਾਲ ਲੱਗਣਗੇ) ਉਥੇ ਹੀ 40 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਜੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਉਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੋਬਾਇਲ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 128 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਦਾ
ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਜਰੂਰ ਹੈ|
ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਐਨਕਰਿਪਟੇਡ ਡੇਟਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ| ਮਸਲਨ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਇੱਕ ਨੋਕ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੋਕ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ| ਯਾਨੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਡੈਟਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ| ਪਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਸਮਝੋ| ਮੰਨ ਲਓ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੈਬਸਾਈਟ ਤੇ (ਜੋ ਸੀਕਰੇਟ ਸਾਕੇਟ
ਲੇਅਰ ਤੋਂ ਲੈਸ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਵੈਬ ਅਡਰੈਸ ਜਾਂ ਯੂ ਆਰ ਐਲ ਐਚ ਟੀ ਟੀ ਪੀ ਐਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਹਾਲਤ ਹੈ), ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੇਡਿਟ ਕਾਰਡ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ| ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਡੈਟਾ ਵੈਬ ਪੇਜ ਤੇ ਪੋਸਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ 128 ਬਿਟ ਐਨਕਰਿਪਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੈਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਸੈਸ ਨਹੀਂ ਕਰ
ਸਕੇਂਗਾ|
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਕ੍ਰੇਡਿਟ ਕਾਰਡ ਨੰਬਰ ਟਾਈਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਵਾਇਰਸ ਜਾਂ ਸਪਾਈਵੇਅਰ ਮੇਰੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਮੇਰੇ ਕੀਬੋਰਡ ਨਾਲ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਡੈਟਾ ਬੈਂਕ ਦੇ ਸਰਵਰ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ
ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਬੈਂਕ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉਹ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਬਿਓਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਨੰਬਰ ਮੇਰੇ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਗਵਾਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਤੀ ਹਿੱਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ
ਸਕਣਗੇ?
ਇਸਲਈ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰੇਸਤਰਾਂ ਜਾਂ ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਾਰਡ ਦਿਓ ਤਾਂ ਕਾਰਡ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਲਗਾਕੇ ਰੱਖੋ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਵਰਕਰ ਪੈਸੇ ਕੱਢ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ| ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅੱਖ ਹਟੀ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਡ ਦੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ| ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਦੋ -ਪੱਧਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਏ ਟੀ ਐਮ ਪਿਨ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਫੋਨ ਤੇ ਓ ਟੀ ਪੀ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰ ਕਾਰਡ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਏ ਟੀ ਐਮ ਪਿਨ ਨੂੰ ਕਾਪੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ|
ਖੁਦ ਰਹੇ ਚੇਤੰਨ
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪਿਨ ਟਾਈਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਏ ਟੀ ਐਮ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੈਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰ, ਰਿਜਰਵ ਬੈਂਕ, ਦੂਜੇ ਬੈਂਕ, ਮੋਬਾਇਲ ਭੁਗਤਾਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੰਤਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਗਦੀ ਵਾਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ| ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ| ਕੈਸ਼ਲੈਸ ਇਕਾਨਮੀ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀ|
ਬਾਲੇਂਦੁ ਦਾਧੀਚ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *