ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦਾ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ


ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਸਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਬਚਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ| ਤਾਜ਼ਾ ਗਲੋਬਲ ਏਅਰ ਰਿਪੋਰਟ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣੇ  ਹੋਏ  ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਔਖਾ  ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 64 ਲੱਖ ਲੋਕ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ| ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ – ਖਾਸੀ ਹੈ|  ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 16 ਲੱਖ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ  ( 18 ਲੱਖ )  ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ|  ਠੋਸ ਸਬੂਤਾਂ  ਦੀ ਕਮੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮੌਲਿਕਤਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਰੋਨਾ  ਦੇ ਚਲਦੇ ਜੋ ਲਾਕਡਾਉਨ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤੀ  ਕਿੰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਈ|  ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲਾਕਡਾਉਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ  ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਹਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ| ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਵਾਜਾਈ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੋਈ  ਸੀ|
ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਐਲਪੀਜੀ ਗੈਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੋਈ ਹੈ| ਪਰ ਅਜਿਹੇ  ਛੋਟੇ – ਮੋਟੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਨਣ ਵਾਲੀ|  ਅਮਰੀਕਨ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਏਜੰਸੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 5 ਲੱਖ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1 ਲੱਖ 16 ਹਜਾਰ ਬੱਚੇ ਉਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ|  ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚੀਨ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ            ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਜੇਕਰ ਉੱਥੇ ਗੈਸ ਚੈਂਬਰ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ|  ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੋਕ ਅਤੇ ਫਾਗ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮਾਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਗ ਵਿੱਚ  ਚਿਮਨੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈ ਆਕਸਾਇਡ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋ ਆਕਸਾਇਡ ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈ ਆਕਸਾਇਡ ਵਰਗੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਘਾਤਕ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1000 ਵਿੱਚੋਂ 48 ਬੱਚੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1000 ਵਿੱਚੋਂ 40 ਬੱਚੇ, ਬ੍ਰਾਜੀਲ ਵਿੱਚ 1000 ਵਿੱਚੋਂ 16 ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ 1000 ਵਿੱਚੋਂ 10 ਬੱਚੇ| ਜਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਂੀ 4 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ            ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਾਂ| ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤੈਅ ਕਰੀਏ|  ਗਲੋਬਲ ਏਅਰ ਰਿਪੋਰਟ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਾਲ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 12 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ| ਚੀਨ ਵਿੱਚ 18 ਲੱਖ 50 ਹਜਾਰ,  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 16 ਲੱਖ 70 ਹਜਾਰ,  ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2 ਲੱਖ 36 ਹਜਾਰ ,  ਨਾਇਜੀਰਿਆ ਵਿੱਚ 19 ਲੱਖ 80 ਹਜਾਰ, ਵਿਅਤਨਾਮ ਵਿੱਚ 31 ਹਜਾਰ 7 ਸੌ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ 74 ਹਜਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਈ|
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿਵੇਂ ਰੋਜਾਨਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀ ਐਮ 2.5,  ਜੋ ਕਿ ਹਵਾ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 61 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਓਜੋਨ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਛੇਦ  ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਮਾਹਿਰਾਂ  ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਭ  ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਿਸਕ ਫੈਕਟਰ ਵਿੱਚ 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ| ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ| ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੌਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ| ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਿਹੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ| ਸਾਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ| ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ,  ਆਵਾਜਾਈ, ਉਦਯੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ  ਜਰੂਰੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ|
ਇਸਦੇ ਲਈ ਸਖਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਪੈਣਗੇ,  ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਲਈ ਹਵਾ  ਸਭਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ| ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਖਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ   ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ| ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ  ਸਰਕਾਰ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ  ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਏਗੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਵੈਇੱਛਕ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰਦਾਰ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ| ਧਿਆਨ ਰਹੇ,  ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਏ ਸੀ ਅਤੇ ਡੀਜਲ ਇੰਜਨ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ|  ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਟਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਗਾੜਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ |
ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਪਬਲਿਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਣ – ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਨਾਲ 30- 40 ਫੀਸਦੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ  ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ|  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਕਰੀਬ 60 ਕਰੋੜ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਜਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ| ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਠੋਸ ਹੱਲ ਇਸਦਾ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੈ| ਜੋ ਹੱਲ ਸੁਝਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ  ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ| ਇਸ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਲ – ਦਰ – ਸਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ| 
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ            ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ  ਸਮੇਤ 38 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁੱਝ ਵੱਡੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ| ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ  ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਖਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ| ਜੇਕਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਸਰਕਾਰਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹ  ਲੈਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੋਂ  ਹੋਰ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ          ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ           ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ| 
ਅਨਿਲ ਪੀ ਜੋਸ਼ੀ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *