ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਹੈ ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ

ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਿਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਣ ਦਾ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿਟ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ| ਕੈਗ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ| ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਕਾਰ ਪੂਰਬਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰਬ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹ ਰਹੀ ਹੈ| ਪੂਰਬ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 250 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਡੈਮ ਬਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਜਾਰੀ ਹੈ| ਇਹਨਾਂ ਡੈਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ| ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਖੇਤਰ ਭੂਕੰਪੀ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜਮੀਨ ਖਿਸਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ| ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਡੈਮ ਸਮਰਥਕ ਇਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ, ਜਲ, ਬਿਜਲਈ ਆਦਿ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਰੋਜਗਾਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਨ ਆਦਿ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ| ਵਿਸ਼ਵ ਡੈਮ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਸਰਕਾਰੀ- ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡੈਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ| ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਡੈਮਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ| ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਬ੍ਰਾਜੀਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਧ ਇਸ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡੈਮ 11.5 ਕਰੋੜ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ| ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੈਮ ਕੁਲ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ| ਉਹ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ 35 ਲੱਖ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ| ਇਸ ਨਾਲ ਹਾਲਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਲ 52 ਹਜਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਡੈਮ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਉਤਸਰਜਨ 3. 35 ਕਰੋੜ ਟਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਲਾਸ਼ੇ ਤੋਂ 11 ਲੱਖ ਟਨ, ਸਪਿਲ -ਵੇ ਨਾਲ 1.32 ਕਰੋੜ ਟਨ ਅਤੇ ਪਨ ਬਿਜਲੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਟਰਬਾਇਨਾਂ ਨਾਲ 1.92 ਕਰੋੜ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਉਤਸਰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਨਾਲ ਕੁਲ ਮੀਥੇਨ ਦਾ 4.58 ਕਰੋੜ ਟਨ ਉਤਸਰਜਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਬ੍ਰਾਜੀਲ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸਪੇਸ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਇਵਾਨ ਲੀਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ੋਧ ਇਹ ਮਿਥਕ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਪਨਬਿਜਲੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ| ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਡੈਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਟਰਬਾਇਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਹਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅੜਚਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆੜੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ| ਪਰ ਬਦਲੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਾਰ ਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਗ੍ਰੇਨਿਕ ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਵੀ ਜਮਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਮੀਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਗੈਸ ( ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਭਾਗ 72 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਮੀਥੇਨ ਦਾ 23 ਫੀਸਦੀ) ਹੈ| ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸਰਜਿਤ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਭਗ 1.7 ਕਰੋੜ ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ| ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਸਰਜਿਤ 184. 9 ਕਰੋੜ ਟਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਤਸਰਜਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਇਡ ਉਤਸਰਜਨ ਦਾ 18.7 ਫੀਸਦੀ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੀਥੇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਊਰਜਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਅਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਭਾਰਤ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਅੱਜ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਲਈ ਡੈਮ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਚਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਡੈਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ|
ਗਿਆਨੇਂਦਰ ਰਾਵਤ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *