ਸ਼ੋਸਲ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਧਦਾ ਤਨਾਓ


ਅਫਵਾਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ|  ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਚਲਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹਨ|  ਬੇਸਮਝੀ ਦੀ ਸੋਟੀ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ|  ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਤਾਂ ਮੰਨ ਲਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਭ ਹੀ  ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ|  ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ|  ਬੀਤੀ ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਜਾਤੀ ਦੰਗੇ ਇਸਦੀ ਤਾਜਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ|  ਇਹਨਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ|  ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ  ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ| ‘ਫਰਵਰੀ 2020 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗੇ ਕਾਰਨ,  ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ’ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਾਨੂੰਨ  ਦੇ  ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਰਨਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਘ੍ਰਿਣਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ|  ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜਾਤੀਵਾਦੀ  ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕੀ|  ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੰਿਗਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਕਿਸੇ ਬਾਰੂਦ  ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ ਜੋ ਹਲਕੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ| ਇੱਕ ਭਾਜਪਾ ਨੇਤਾ ਦੇ ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ  ਦੀ ਲਾਈਵ ਫੇਸਬੁਕ ਪੋਸਟ ਨੇ ਮੰਨ ਲਓ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ| ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਅਤੇ              ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਗੱਲਾਂ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣੀ|  ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ  ਉਤਰ ਪੂਰਵੀ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ  ਦੇ ਭੜਕਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਕਾਰਕ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ  ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,  ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਣ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ|  ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਜਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੰਗਾਈਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਮਾਂ ਕਰਨ  ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਸ਼ੱਕੀ ਭੂਮਿਕਾ,  ਨਿਕੰਮਾਪਣ,  ਦੰਗਾਈਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਨਰਮ ਰੁਖ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੈ| ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ,  ਪਰ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੰਗਿਆਂ  ਦੇ ਫੈਲਾਵ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਾਹੀਂ  ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ| ਇੱਧਰ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਗਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ|  ਭੀਮਾ ਕੋਰੇਗਾਂਵ ਅਤੇ ਕਾਸਗੰਜ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ   ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ|  ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਤੱਤ ‘ਅਫਵਾਹ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੀ-ਨੁੱਕੜ ਅਤੇ ਚੌਪਾਲ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚਰਚਾ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸਨ|  ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਫੈਲਣ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੂੰ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਚੌਕਰੀ ਨਾਲ  ਨੁਕਸਾਨ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ| ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਡੇਬਾਜੀ ਦਾ ਰੂਪ-ਪ੍ਰਾਰੂਪ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |  ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਚੁਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਗੁੜਗੁੜ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਟੈਕਨੋਲਾਜੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ |  ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨਾਮੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੁਣ ਚਰਚਾ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ|  ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਕਾਰਆਮਦ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਰਧਕ ਬਹਿਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,  ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ  ਅਰਥਹੀਣ ਅਤੇ ਤਰਕਹੀਣ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ    ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਆਧਾਰਹੀਨ ਸਮਗਰੀਆਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ|  ਮਸਲਨ, ਭੋਪਾਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵੀਡੀਓ ਸੀਏਏ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਨੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ| ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਬੁੱਧ ਕੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ  ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕੀਆਂ| ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵਾਇਰਲ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਜਲੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾ ਝੰਡਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ|  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ  ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਾਲਤ ਨੂੰ  ਕੰਟਰੋਲ  ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਰਾ-144 ਵਰਗੀਆਂ ਕੁੱਝ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ| ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਭਾਸੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ,  ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਧਾਰਾ-144 ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ ਵਰਗੇਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਣ ੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਫਿਊ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦੰਗਾਈ ਨਹੀਂ ਬਨਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਰੋਕ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ |  ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਨਫਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਖਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ| 
ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *