ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ


ਜਦੋਂ  ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਘੱਟ ਪੜੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਕੀਤੀ,  ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਤੀ   ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਹ ਚਲਦੇ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਓਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ,  ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ?
ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਕਤਰਫਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ   ਸਰਵਗੁਣ,   ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਕੂਲਾਂ  ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਪਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ|  ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਨ  ਲੈਂਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ  ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ  ਕੰਮ ਕਰਨ,  ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਬਨਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਕੋਸ਼ੇਂਟ (ਆਈਕਿਊ) ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਸਮੁੱਚੇ ਦਿਮਾਗ  ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਹੈ|
ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਸਰੋਤ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੋਧ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਥੋਥਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ|  ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾ ਰਹੇ| ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਗਿਆਨ ਕੀਮਤੀ ਹੋ          ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਘਟੇਗੀ|                           ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ                    ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ|  ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਘਟਨੀ ਹੀ ਹੈ|
ਸਮੂਹਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤੀਵਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ  ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ             ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ| ਆਈਕਿਊ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਕੋਸ਼ੇਂਟ ਜਾਂ ਈਕਿਊ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ  ਬੁੱਧੀ  ਦੇ  ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ  ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ  ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ,  ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ? ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਧਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਤਰਫਾ ਜੀਵਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ|
ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੂਜਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਗਲਤ ਮੁੱਲਾਂ  ਦੇ ਸੰਪ੍ਰੇਸ਼ਣ ਦਾ|  ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ  ਆਉਂਦੇ ਹਨ|  ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ,  ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਫਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੀ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਜੋ ਤਥਾਕਥਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਸਫਲ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ  ਰੋਗੀ ਸਮਾਜ  ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਾਂ|  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪੱਛਮੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੇ  ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹਾਂ|  ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਹਰਤ ਕਮਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ|  ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਵਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ!
ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਸਭ ਵਿੱਚ            ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ  ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਫਲਤਾ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸਫਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ|  ਉਹ ਬਿਹਤਰ ਇਨਸਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ  ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ|  ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਸਫਲ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ?  
ਜਾਣੇ – ਅਨਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ|  ਕੋਈ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਸਕੂਲਾਂ  ਦੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੈਕਟਰ ਜਾਂ ਵੱਡ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਟਾਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟਰ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ!  ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ  ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਨਣਾ ਹੈ|  ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ  ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਜਾਂ ਸਮਰਪਿਤ  ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ  ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਇੱਕ ਭੁੱਖੇ – ਪਿਆਸੇ, ਵਾਂਝੇ  ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ  ਇਤਰਾਜਯੋਗ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਭ  ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ|  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ  ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਉਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਹਨ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੂੱਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਹੋਣ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ  ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਲ ਸਕੇ|  ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਹੈ|  ਵਾਂਝੇ ਤਬਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕਿਤੇ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ|
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਲਚਰ ਆਫ  ਦ ਹਾਰਟ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ|  ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਕੋਸ਼ੇਂਟ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ|  ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ  ਟਾਲਸਟਾਏ ਫ਼ਾਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ|  ਬੌਧਿਕ ਤਾਕਤ ,  ਸਫਲਤਾ ,  ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਸਿਖਿਅਕ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਨੀ ਅਤੇ ਸਮਝਾਣੀ ਪਵੇਗੀ|  ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਵਧੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਅਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੀਹ ਪ੍ਰਾਣੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ,  ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਖਿਅਕ ਜਾਂ ਮਾਸਟਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਸਿਖਿਅਕ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਬੱਚਿਆਂ  ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ਼ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ  ਦੇ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ|
ਇਹ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਤਲਬ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ,  ਆਧੁਨਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ| ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਬਪਤੀਆਂ  ਦੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ|  ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ  ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਮਤਲਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ  ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ|  ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਧਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,  ਬਸ ਇੱਕ ਪੈਸੇ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਸਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰੱਕੀ,  ਸਿਜਨਸ਼ੀਲਤਾ,  ਸਮਝ ,  ਤਾਰਕਿਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇੱਕ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲੋੜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਅਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਇਮਾਨਦਾਰੀ  ਦੇ ਨਾਲ  ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ / ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਵੇ|
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ| ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ  ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਝੂਠੇ ਮੁੱਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ| ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ  ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ, ਬੁੱਧੀ,  ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ|
ਅੰਨੇਵਾਹ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਰੁਚਿਪੂਰਣ ਸਾਹਿਤ,  ਕਲਾ,  ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ ਜਾਵੇ|  ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਓਨਾ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕੇ| ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਫਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖਿਆ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |  ਸਰਵਗੁਣ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | 
ਗਿਆਨ ਨਾਗਰ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *