ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੰਗਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰੀ ਹਾਲਤ

ਵਿੱਚ 15 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਕੁੰਭ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ ਹੈ| ਅਨੇਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਹੈ| ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇਕਰ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਗਾਉਣੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ| ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅੰਧ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੇਕ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਜੇਕਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਨਾ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ| ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਤਾਂ ਲਗਾ ਲਈ ਪਰ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਪਾਇਆ| ਗੰਗਾ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖ – ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ, ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ| ਦਰਅਸਲ, ਅੰਧ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆ ਅੱਖਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆ ਚੀਜਾਂ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਭਰਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ ਕਿ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਰੌਲੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਰਾਹ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਪਾਏ| ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਲ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਕਲੀਨ ਗੰਗਾ (ਐਨਐਮਸੀਜੀ) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ 151 ਖੁੱਲੇ ਨਾਲੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ| ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਬਿਊਨਲ (ਐਨਜੀਟੀ) ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਐਨਐਮਸੀਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰਨ ਕਿ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ| ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਐਨਜੀਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਲੀ ਨਦੀ, ਰਾਮਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਵਰੇਜ ਨਾਲੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ| ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰਯੋਜਨਾ ਜੋਰ – ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੀ ਘੱਟ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ| ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਹਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਟੇਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ| ਦਰਅਸਲ, ਅਨੇਕ ਟੇਨਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਟ੍ਰੀਟਮੇਂਟ ਪਲਾਂਟ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਟੇਨਰੀ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੱਧੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ| ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ (ਸੀਐਸਈ) ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਗਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ| ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸੀ ਚੰਗੀ – ਖਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਉਲਟਾ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੀ ਕੀਤਾ| ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਜਦੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50000 ਪਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਨਹਾਉਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਮਾਨਕਾਂ ਤੋਂ 10, 000 ਫੀਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ| ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਵੱਛ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਾਲਿਥੀਨ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਥੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ| ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਭਰਿਆ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ| ਵਾਡਿਆ ਹਿਮਾਲਿਆ ਭੂ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਮਾਇਕਰੋ ਕਲਾਇਮੇਟ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਓ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਤਹਿ ਜਮਾਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ| ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ 144 ਵਰਗ ਕਿਮੀ. ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਗੰਗੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲ਼ਾ ਪੈਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ 18 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਵਰਲਡ ਵਾਇਲਡ ਲਾਈਫ ਫੰਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਹੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਵੱਛ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨ-ਜਾਗਰਨ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ|
ਰੋਹਿਤ ਕੌਸ਼ਿਕ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *